Маңызды. Материал анықтамалық сипатта. Нақты қызметкерді жұмыстан босатпас бұрын adilet.zan.kz сайтындағы ҚР ЕК қолданыстағы редакциясымен салыстырыңыз және қажет болса заңгер тартыңыз — әсіресе даулы жағдайларда.
Басты ереже: негіз заңнан болуы тиіс
ҚР ЕК-нің 49-бабы еңбек шартын тоқтату негіздерінің жабық тізбесін белгілейді. «Келісе алмадық», «мінезі бойынша келмеді», «ұжымға сіңісе алмады» — заңда мұндай негіздер жоқ. Жұмыс беруші актісінде Кодекстің тиісті бабына сілтеме жасай отырып нақты негізді көрсету қажет.
49-бап бойынша еңбек шартын тоқтату негіздері:
| № | Негіз | Қашан қолданылады |
|---|---|---|
| 1 | Тараптардың келісімі | екі тарап келісті — ең қауіпсіз нұсқа |
| 2 | Еңбек шарты мерзімінің өтуі | мерзімді шарттар үшін |
| 3 | Жұмыс берушінің бастамасымен бұзу | тек 52-баптың негіздері бойынша |
| 4 | Қызметкерді басқа жұмыс берушіге ауыстыру | барлық тараптың келісімімен |
| 5 | Қызметкердің бастамасымен бұзу | өз еркімен |
| 6 | Тараптардың еркіне байланысты емес мән-жайлар | мысалы, сот шешімі |
| 7 | Қызметкердің еңбек қатынасын жалғастырудан бас тартуы | еңбек жағдайлары өзгергенде, меншік иесі ауысқанда |
| 8 | Сайланбалы жұмысқа ауысу немесе лауазымға тағайындалу | жұмысты жалғастыруды болғызбайтын |
| 9 | Еңбек шартын жасау шарттарының бұзылуы | шарт бастапқыда заң бұзылып жасалса |
Жұмыс берушінің бастамасымен босату
Ең тәуекелді санат. ҚР ЕК-нің 52-бабы негіздер тізбесін қамтиды, олардың ішінде, атап айтқанда:
- жұмыс беруші — заңды тұлғаның таратылуы не жұмыс беруші — жеке тұлғаның қызметін тоқтатуы
- қызметкерлер санының немесе штатының қысқаруы
- жұмыс берушінің экономикалық жағдайының нашарлауына әкелген өндіріс, орындалатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер көлемінің төмендеуі
- қызметкердің атқаратын лауазымына немесе орындайтын жұмысына сәйкес келмеуі
- Кодексте көзделген өзге негіздер — соның ішінде еңбек тәртібін бұзу жағдайлары
Әрбір негіз бойынша өз рәсімі белгіленген, әрі ол ауыстырылмайды. Мысалы, лауазымға сәйкес келмеу растауды талап етеді — әдетте басшының пікірімен емес, аттестаттау нәтижелерімен.
Шектеулер. ҚР ЕК-нің 54-бабы жұмыс берушінің бастамасымен бұзуға жол берілмейтін жағдайларды белгілейді — атап айтқанда, уақытша еңбекке жарамсыздық кезеңінде және қызметкердің демалыста болу кезінде. Жекелеген санаттағы қызметкерлерде қосымша қорғау бар. Жалғыз жалпы ерекшелік — жұмыс берушінің таратылуы.
Қадамдық рәсім
| Қадам | Не істейміз | Неге назар аудару керек |
|---|---|---|
| 1 | Негізді анықтаймыз | Ол заң тізбесінен болуы және фактілермен расталуы тиіс |
| 2 | Негіздеме құжаттарын жинаймыз | Өтініш, келісім, актілер, аттестаттау нәтижелері, түсініктемелер — негізге байланысты |
| 3 | Хабарлау мерзімін сақтаймыз | Жекелеген негіздер үшін, мысалы қысқарту, кемінде бір ай бұрын хабарлау көзделген |
| 4 | Жұмыс беруші актісін шығарамыз | ҚР ЕК нақты бабы мен тармақшасына сілтемемен |
| 5 | Қызметкерді қол қойғызып таныстырамыз | Бас тартқанда — куәгерлер қатысуымен бас тарту актісін жасаймыз |
| 6 | Түпкілікті есеп айырысамыз | Жалақы, пайдаланылмаған демалыс өтемақысы, көзделген төлемдер |
| 7 | Кадрлық құжаттарды рәсімдейміз | Жазбалар мен анықтамалар, құжаттарды қызметкерге беру |
Қандай төлемдер міндетті
- Нақты жұмыс істеген уақыт үшін жалақы қалдығы
- Пайдаланылмаған демалыс өтемақысы — барлық пайдаланылмаған күн үшін
- Өтемақы төлемі, егер ол нақты негіз үшін заңнамада көзделсе — мысалы, қысқартуда
- Еңбек немесе ұжымдық шартта белгіленген өзге төлемдер
Сотқа әкелетін бес қате
- Негізді «өз сөзімен» тұжырымдау. Бұйрықта жағдайдың сипаттамасы емес, Кодекс бабына сілтеме болуы тиіс
- Еңбекке жарамсыздық немесе демалыс кезінде босату жұмыс берушінің бастамасымен — тікелей бұзушылық
- Аттестаттаусыз лауазымға сәйкес келмеу. Басшының субъективті бағасы дәлел емес
- Хабарлау мерзімін бұзу. Негіз дұрыс болса да, рәсімді бұзу босатуды дауласуға болатын етеді
- Рәсімнің орнына қысым. «Өз еркімен» өтініш жазуға мәжбүрлеу дәлелденген жағдайда қалпына келтіру мен төлемге айналады
Тараптардың келісімі: неге бұл көбіне ең жақсы нұсқа
Бірге жұмыс істеу мүмкін емес екені анық болғанда, жұмыс берушіде «сәйкессіздікті дәлелдейміз» жолымен жүру азғыруы болады. Бұл ұзақ, құжатты көп талап ететін және тәуекелді жол. Тараптардың келісімі әрдайым дерлік қарапайым.
| Өлшем | Тараптардың келісімі | Жұмыс берушінің бастамасы |
|---|---|---|
| Негізді дәлелдеу қажеттігі | жоқ | иә, құжатпен |
| Мерзімдер | кез келген келісілген күн | заңмен белгіленген хабарлау мерзімдері |
| Дауласу тәуекелі | ең аз | рәсім бұзылғанда жоғары |
| Қорғалған санаттар бойынша шектеулер | қолданылмайды | қолданылады |
| Шығындар | келісілген өтемақы | заң бойынша төлемдер + әкімшілік ресурс + дау тәуекелі |
Негізгі шарт — еріктілік. Қысыммен қол қойылған келісім бұл факт дәлелденген жағдайда барлық салдарымен күшін жояды. Сондықтан әңгімені адал жүргізген жөн: жағдайды түсіндіру, шарттарды ұсыну, шешімге уақыт беру.
Компания жұмысы басшылықты қанағаттандыруды қойған қызметкермен қоштасуды шешті. Аттестаттау өткізілмеді, кемшіліктердің құжаттық растауы жиналмады — жай ғана атқаратын лауазымға сәйкес келмеуге сілтеме жасап бұйрық шығарды.
Сотта компания негізді растай алмады: басшының субъективті бағасы дәлел емес. Қызметкер мәжбүрлі бос тұрған уақыт төлемімен қалпына келтірілді.
Егер оның орнына тараптар екі айлық жалақы мөлшерінде өтемақымен келісімге қол қойса, компания әлдеқайда аз жұмсап, оқиғаны бір күнде аяқтар еді.
Қажет болатын құжаттар
Пакеттің құрамы негізге байланысты, бірақ жалпы логика мынадай:
| Негіз | Кілттік құжаттар |
|---|---|
| Тараптардың келісімі | Тоқтату күні мен шарттары көрсетілген жазбаша келісім |
| Қызметкердің бастамасы | Күні көрсетілген қызметкер өтініші, жұмыс беруші актісі |
| Шарт мерзімінің өтуі | Мерзімді еңбек шарты, хабарлама, жұмыс беруші актісі |
| Қысқарту | Жаңа штат кестесі, қызметкерге хабарлама, жұмыспен қамту органына хабарлама, акт |
| Лауазымға сәйкес келмеу | Аттестаттау және оның нәтижелері туралы құжаттар, акт |
| Еңбек тәртібін бұзу | Бұзушылық актілері, қызметкердің түсініктемелері, жазалау туралы құжаттар |
Сақтау мерзімдері туралы. Кадрлық құжаттар қызметкер жұмыстан босағаннан кейін де белгіленген мерзім ішінде сақталады. Қоштасқаннан кейін бірден құжаттарды «қажет емес» деп жою кейін дау туындаса мәселе жасайды.
Босатар алдындағы тексеру парағы
- Негіз анықталған және ҚР ЕК бабына сәйкес келеді
- Негізді растайтын құжаттар жиналған
- Қызметкердің қорғалған санатқа жатпайтыны тексерілген
- Қызметкер демалыста емес және ауру парағында емес (жұмыс беруші бастамасы үшін)
- Хабарлау мерзімдері сақталған
- Бұйрықта нақты нормаға сілтеме бар
- Танысу қолы немесе бас тарту актісі бар
- Барлық міндетті төлем есептелген
Қысқаша
Еңбек шартын тоқтату негіздері тоғызау, олардың бәрі ҚР ЕК-нің 49-бабында тізілген. Жұмыс берушінің бастамасымен босату тек 52-баптың негіздері бойынша және 54-баптың шектеулерін ескере отырып мүмкін. Басты тәуекелдер — негіздің дұрыс тұжырымдалмауы, растайтын құжаттардың болмауы және мерзімдердің бұзылуы. Даулы жағдайда тараптардың келісімі әдетте қауіпсіз әрі арзан.